Reisverslag van onze missies

Rwandareis, november 2022 - 2

Wed, 09 Nov 2022 14:32:08 GMT

Rwandareis, november 2022 - 2

Familieparticipatie

In Nederland is er in toenemende mate aandacht voor familieparticipatie bij de zorg voor cliënten en patiënten. In Rwanda vervult de familie ook een belangrijke rol bij de zorg van hun familielid in het ziekenhuis. Vanuit de community ziet men namelijk een grote betrokkenheid en verantwoordelijkheid om voor elkaar te zorgen. Dat begint eigenlijk al als iemand thuis ziek wordt en hulp nodig heeft. Niet elke Rwandees heeft voldoende inkomen om de ambulance naar het ziekenhuis te betalen. Dan is een lopende ambulance een alternatief. De patiënt wordt dan in een soort mand van gevlochten touw op de schouders van vier dragers naar het ziekenhuis vervoerd. Zo'n lopende ambulance wordt ook ingezet voor vervoer van patiënten uit bergdorpen met voor auto's slecht begaanbare wegen.

Een patiënt die niet voor zichzelf kan zorgen, is voor een groot gedeelte van de dag afhankelijk van zijn familie. Deze 'caregivers' zijn continu in het ziekenhuis aanwezig om voor hun zieke familielid te zorgen. Zij wassen hun geliefde, koken het eten en helpen zo nodig bij het eten geven. Ook assisteren zij bij het geven van wisselligging, het mobiliseren en de wondzorg. De familie wordt zelfs geïnstrueerd om sondevoeding te geven als de patiënt niet meer zelf kan eten of drinken. Het is daarbij belangrijk dat zij de juiste informatie en instructie krijgt over hoe de zorg goed en veilig moet worden uitgevoerd. Dit vraagt veel van de communicatievaardigheden van de verpleegkundigen.

Daarnaast is de familie belangrijk bij het regelen en betalen van de zorgbenodigdheden. Patiënten kopen bijvoorbeeld zelf hun gazen, naalden en handschoenen bij de apotheek zodat de verpleegkundige een handeling kan uitvoeren. Dit betaalsysteem kennen wij (gelukkig?) niet in Nederland.

Mogelijk kunnen wij nog wel wat leren van de familieparticipatie in het Kibogora hospitaal.

Rwandareis, november 2022 - 1

Tue, 08 Nov 2022 10:13:50 GMT

Rwandareis, november 2022 - 1

Een goed begin

Na een lange reis zijn we vrijdagochtend vroeg aangekomen in Kigali, de hoofdstad van Rwanda. Daar merkten we direct dat het land in ontwikkeling is. In de hoofdstad valt op dat er meer moderne gebouwen zijn, meer horecagelegenheden en dat mensen wat 'vrijer' lijken te zijn. Dat neemt niet weg dat daarnaast nog veel armoede is. In het centrum is een voetgangerszone en staat de naam van de hoofdstad in grote letters; zoals in Hollywood of Amsterdam.

Zaterdagochtend begon onze rit naar Kibogora. We konden niet te vroeg vertrekken in verband met Umuganda; elke laatste zaterdag van de maand zijn de inwoners van Rwanda verplicht om iets terug te geven aan de gemeenschap; dus bijvoorbeeld werken op straat of schoonmaken. Als we te vroeg hadden vertrokken hadden we waarschijnlijk een aantal keer aangehouden geworden. Ook onderweg is te zien dat Rwanda ontwikkelt; de wegen zijn geasfalteerd. De één wel beter dan de ander, dus er wordt op stukken nog flink gehobbeld. Betere wegen zorgen voor betere bereikbaarheid en meer transport. Ook te hard rijden is er niet meer bij, want dat wordt gezien door één van de vele snelheidscamera's.

In het ziekenhuis aangekomen, zien we direct dat de nieuwbouw enorm gevorderd is. Hier hangen rookmelders, brandslangen en –blussers. In tegenstelling tot de fluitjes die in het oude gebouw als brandalarm dienen. In het hele ziekenhuis is een zuurstofsysteem aangelegd. Ook het gipsen van (been)breuken en kinderen met klompvoetjes wordt niet langer door de fysiotherapeuten gedaan, waardoor zij meer tijd hebben om patiënten op de afdelingen te zien.

Het mooiste is misschien nog wel dat tijdens onze eerste kennismaking op de maandagochtend de boodschap onverwacht aansloot bij één van onze doelen; zet de verpleegkundigen in hun kracht en werk samen als een team.

Rwandareis, februari 2022 - 4

Mon, 07 Mar 2022 18:09:42 GMT

Rwandareis, februari 2022 - 4

Diabeteszorg aan de evenaar? Het kan!

Natuurlijk kent Rwanda patiënten met diabetes type 1 en 2. Ook hier neemt het aantal met type 2 door overgewicht toe. Daarnaast wordt het veroorzaakt door slechte voeding en ondergewicht bij moeders tijdens de zwangerschap. Het aantal "eilandjes van Langerhans" is dan bij het kind te laag waardoor type 2 al het gevolg kan zijn van een heel kleine stijging van het lichaamsgewicht. Kinderen die tijdens de tweede wereldoorlog in en na de hongerwinter in Nederland werden geboren, hadden vaak hetzelfde probleem. Pillen bieden vaak uitkomst. Een deel van de patiënten heeft uiteindelijk ook insuline nodig. Pas dan beginnen de echte problemen.

De normale controle vindt periodisch en protocollair plaats in één van de dertien Health Centers en door de Community nurses die onder het districtsziekenhuis vallen, vergelijkbaar met de POH-ers in de huisartsenpraktijken. De 'Centers' worden iedere maand gevisiteerd door een diabetesverpleegkundige uit het ziekenhuis. Die verpleegkundige loopt de diabetesstatus na en geeft educatie. Iedere diabetespatiënt moet jaarlijks voor controle naar de oogarts. Uiteraard wordt er veel aandacht besteed aan voetcontrole. Veel mensen lopen immers op blote voeten of dragen slecht schoeisel. Elke controle gebeurt volgens landelijke richtlijnen en wordt in een zeer uitgebreid voorgedrukt papieren boekwerk vastgelegd. Er is modern voorlichtingsmateriaal voor individuele en groepseducatie beschikbaar. Prima geregeld dus.

Diabetes type 1 komt vooral voor bij kinderen en jongvolwassenen. Die moeten van begin af aan met insuline worden behandeld. Maar dat is bepaald geen sinecure. Insuline is schaars en er zijn maar drie soorten beschikbaar: kortwerkend (Actrapid), langwerkend (Insulatard) en een combinatie van die twee (Mixtard 30/70). Mits je weet hoeveel eenheden je moet spuiten, kom je daarmee als diabetespatiënt wel een eindje. Maar dat hangt dan wel weer af van onder andere voeding, inspanning en je algemeen welbevinden. Zelftesten met stripjes, laat staan met een permanente sensor zoals Freestyle, zijn onmogelijk omdat die er niet zijn. Wel zijn er voorgevulde insuline pennen. Omdat die duur zijn, moeten de meeste patiënten de insuline optrekken uit flacons en met PPD-spuitjes toedienen.

In het Kibogora ziekenhuis zijn momenteel 37 mensen onder behandeling voor diabetes type 1. Meestal wordt hier de diagnose gesteld bij ernstig ziek zijn met veel plassen, veel dorst, uitdroging en vaak ketoacidose (DKA). Als een patiënt tijdig het ziekenhuis bereikt, kan dat nog wel worden gecorrigeerd. Daarna vormt de zorg thuis bij de patiënt vaak het probleem. Soms is het gezin zó arm dat er gewoon geen eten is met hypo’s en soms coma tot gevolg.

Nurse Juliette is een fantastische diabetesverpleegkundige. Zij legt de patiënten goed uit wat diabetes is, wat insuline doet en hoe je insuline moet spuiten. Ook leert zij hen met uitstekend educatiemateriaal wat hypers en hypo’s zijn zonder bloedcontrole.

Alle type 1 patiënten worden maandelijks volgens een strak protocol in het ziekenhuis gecontroleerd. In principe is een HbA1c-meting mogelijk tenzij het materiaal op is. Dat komt tegen het eind van de maand nogal eens voor. Het was heel bijzonder om te zien dat de uitslagen zeer behoorlijk waren. Uiteraard waren er uitschieters. Ook hier hebben sommige adolescente patiënten lak aan hun diabetes.

Diabeteszorg is in Rwanda landelijk sterk geprotocolleerd en gecontroleerd door het Ministerie van Volksgezondheid. De lat licht hoog in Rwanda. De resultaten zijn daar dan ook naar. Het is heel bijzonder om dat te zien.

Rwandareis, februari 2022 - 3

Sat, 26 Feb 2022 16:44:22 GMT

Rwandareis, februari 2022 - 3

We gaan vooruit

Het is alweer de vijfde werkdag van de eerste week in Rwanda. Er is veel werk verzet. Na twee jaar zijn ook de scholing en instructie weer hervat.

Donderdag om 7.00 uur lokale tijd, om 6.00 uur onze tijd, verzorgde Florence Delcourt de wekelijkse les via Zoom. Vanaf haar zolderkamer in Nederland, doceerde de IC verpleegkundige van het Maasstad Ziekenhuis de deelnemers in Rwanda over MEWS en SBAR.

De verpleegkundigen in het Kibogora Hospital hebben behoefte aan praktische tools. Methoden om klinische achteruitgang van patiënten op zaal in te schatten (MEWS) en daarover kort en krachtig met de dokters te communiceren (SBAR). De Rwandese pendant van de Maasstadzaal zat overvol.

Simon de Jong, onze ‘ICT-techneut’, installeerde een veel betere wide-angle camera en surround microfoon. ‘n Leuk succesje.

Lodewijk Schelfhout heeft weer veel endoscopieën, vooral ‘maagkijkerijen’, kunnen doen. Daarvoor komt men letterlijk van heide en verre.

Margriet Vaessen ging met een selecte groep van zeven getalenteerde, ambitieuze en ervaren verpleegkundigen aan de slag. In vijf sessies deelt zij met hen de ‘geheimen’ van het les en instructie geven aan verpleegkundige teams. Teach the teachers dus. Het enthousiasme is groot.

Een grote vooruitgang is de overstap van het papieren naar het elektronisch patiëntendossier. (Open Medical System). Iedereen heeft een Amazon-iPad op zak. Alles wordt geregistreerd en gedocumenteerd. Dat kost tijd en geduld. Er wordt dan ook veel gezucht.

De bedbezetting fluctueert enorm. Soms zijn er pieken tot ruim 160% met een gemiddelde van 120% en dalen tot 102%. Twee tot drie mensen in hetzelfde bed is dus geen uitzondering. Wij kunnen ons dat in Nederland niet voorstellen. Maar het loopt allemaal wel.

De afdeling Radiologie doet het prima. De beeldvorming gebeurt met gedigitaliseerde klassieke platenopnames. Ook handig; je hoeft nooit meer naar “foto’s” te zoeken. Er zijn twee goede allround röntgenlaboranten die enorm veel service verlenen en onderzoeken doen. Vooral als Lodewijk (‘Dr Louis’) aanwezig is.

De orthopedisch chirurg die sinds twee maanden vast in dienst is, krijgt in de nieuwbouw een C-boog. De achterstand voor orthopedische operaties is tot meer dan twee jaar opgelopen. Van de twee CT-scanners in Rwanda is er één vaker defect dan werkend. Het is lang wachten op de onderhoudsmonteur uit de VS.

In het noorden van Rwanda is een oncologische kliniek. Die wordt gerund door een buitenslandse non-profitorganisatie. Voor veel mensen is een behandeling daar niet meer zinvol of veel te duur. Vanuit het arme westen van Rwanda wordt er dus weinig naar deze kliniek verwezen.

Ook hier vliegt de tijd. Als er geen stroomuitval is, kunnen we via een trage internet het nieuws in de wereld goed volgen. Van de Oekraïense ellende weten we daarom evenveel als jullie.

Goed weekend alvast. Sterkte met alles en tot lezens.

Rwandareis, februari 2022 - 2

Wed, 23 Feb 2022 14:33:52 GMT

Rwandareis, februari 2022 - 2

Aan het werk nu

Na twee jaar uitstel vanwege Covid-19 is de eerste delegatie van de drie Dutch Partners Lelie zorggroep, het Maasstad Ziekenhuis en Zorgpartners Midden-Holland veilig in Rwanda aangekomen.

Helma Hofland (verpleegkundige Maasstad Ziekenhuis), Margriet Vaessen (onderwijskundige), Simon de Jong (bestuurder) en Lodewijk Schelfhout (internist Maasstad Ziekenhuis) zijn daar voor het Project Kibogora District Hospital. Kibogora ligt in een matig bergachtig vulkanisch landschap aan de westkant van het immense Kivumeer dat grenst aan Congo. De temperatuur is er aangenaam mild tropisch.

Bij aankomst op het vliegveld in de hoofdstad Kigali werd er meteen een antigeen- en PCR-test afgenomen. Elke inkomende reiziger wordt in een elektronische COVID-database opgenomen en binnen 15 minuten of na 6 uur via sms én e-mail over de uitkomst van de testen geïnformeerd. Perfect geregeld dus; beter dan in Nederland. Gelukkig testte iedereen negatief.

Na 24 uur zelf-quarantaine en overnachting bij kennissen, reisden we met een klassieke Land Rover Defender verder. Rwanda heeft tijdens de Covid-periode verrassend veel gemoderniseerd; van vliegveld tot stedenbouw en aanleg van wegen in en rond Kigali. De tocht naar Kibogora duurt 6 uur en gaat voor de helft over wegen met meer gaten dan wegdek. De andere helft is breed, perfect geasfalteerd en prima afgewaterd.

Kibogora is gebouwd rond het missieziekenhuis uit 1943. Door de jaren heen zijn de paviljoens uitgebreid en daardoor al langer aan modernisering toe. Tot onze grote verrassing bleek die al te zijn gestart; een nieuwe chirurgische afdeling met 4 grote OK’s, IC en Sterilisatie én een verloskunde-afdeling met 2 grote OK’s en Moeder- en Kindcentrum met Kangaroe-afdeling zijn in aanbouw. Binnenkort pannenbier! We treffen het ziekenhuis dus in een veel betere staat en met veel meer dynamiek aan dan we het twee jaar geleden door de COVID-uitbraak hals over kop hebben moeten achterlaten.

Na een rustig weekend spraken we maandag uitvoerig met het management en de medische en verpleegkundige staf. De vaste staf werkt hier nog. Veel juniorpersoneel is gewisseld. Ook spraken we met de directie en staf van het naastgelegen HBO-opleidingscentrum voor verpleegkundige, administratieve en sommige technische beroepen. Vanuit dit “Albeda-college” lopen leerling-verpleegkundigen stage in het ziekenhuis.

In Rwanda is de opleiding Verpleegkunde theoretisch prima, maar de vertaling naar de praktijk is nog wel een "dingetje"; er zijn te weinig senior verpleegkundigen en dokters voor supervisie. Op dit moment zorgt een met JCI vergelijkbare accreditatieprocedure voor de nodige spanningen. In Rwanda ligt hiervoor de lat erg hoog.

Helma en Margriet starten met hun klinische lessen op de drukke regionale opvang met ambulancepost en de afdelingen. Lodewijk gaat weer junior dokters op de afdeling begeleiden, klinische lessen geven en endoscopieën verrichten. Er zijn maar drie plaatsen in Rwanda waar die worden verricht. En Simon heeft tal van organisatorische en managementtaken op zich genomen.

Het is goed om na twee jaar terug te zijn. De eerst herkenning is wederzijds geslaagd. Aan het werk nu. We berichten u over het verloop.

Rwandareis, februari 2022

Sat, 12 Feb 2022 13:52:40 GMT

Rwandareis, februari 2022

Eerste missie Rwanda sinds jaren

Het is alweer twee jaar geleden dat we ons laatste werkbezoek aan Rwanda plots moesten afbreken vanwege het begin van de Coronapandemie. Vooral in die periode was het zowel in Nederland als in Rwanda enorm hard werken om zorg te bieden aan mensen die met Corona besmet waren. Ook was er weinig over COVID-19 bekend. In overleg met het ziekenhuis in Kibogora is toen besloten om onze activiteiten tijdelijk op te schorten totdat er sprake was van “enige” rust in beide landen. Op 15 februari vertrekt sinds jaren de eerste missie.

Hoewel het aantal besmettingen in Rwanda in vergelijking met Nederland aanzienlijk lager was, werden er zeer ingrijpende maatregelen genomen zoals een strenge lockdown, een vervoersverbod en de sluiting van kerken en scholen. En wie geen werk had, die kreeg geen uitkering. Kortom, ondanks minder besmettingen waren de gevolgen enorm voor met name de arme mensen die voor eten, drinken en medicatie aangewezen zijn op de hulp van familie, kerk of dorpsgenoten. Dankzij de kerstkaartenactie in 2020 en 2021 konden we directe voedselhulp bieden.

In 2021 startten we met online lessen voor de medewerkers van het ziekenhuis in Rwanda. Elke woensdag om 7.00 uur zaten collega’s van Zorgpartners Midden-Holland en medewerkers van de Lelie zorggroep en het Maasstad Ziekenhuis in Nederland klaar om les te geven. De actuele onderwerpen werden door medewerkers van het ziekenhuis in Kibogora aangedragen. Ook de studenten van de opleidingsschool in Rwanda haakten bij de lessen aan. Deze lesvorm stopt na ruim een half jaar omdat we in 2022 onze werkbezoeken kunnen vervolgen.

Bij die werkbezoeken ligt het accent op “training on the job”. Daarbij lopen onze collega’s bij de zorg aan de patiënten mee met de medewerkers van het ziekenhuis. Eén van de wensen van de stg. Goede Doelen is dat lokale verpleegkundigen samen met hun Nederlandse collega’s de lessen gaan geven. Nog mooier wordt het wanneer de Rwandese medewerkers de Nederlandse collega’s gaan trainen. Kortom, er liggen een aantal uitdagingen voor de toekomst.

Wat stg. Goede Doelen betreft, begint die toekomst al op 15 februari wanneer vier medewerkers namens Dutch Partners (Zorgpartners Midden-Holland, Lelie zorggroep en Maasstad Ziekenhuis) voor 2,5 week naar Rwanda vertrekt. De groep bestaat dit keer uit Helma Hofland en Lodewijk Schelfhout (Maasstad Ziekenhuis) én Margriet Vaessen en Simon de Jong (Zorgpartners Midden-Holland). Zij delen je de komende periode hun ervaringen in Rwanda via blogs op deze website.

Rwandareis, maart 2020 - missie afgebroken

Fri, 20 Mar 2020 11:26:10 GMT

Rwandareis, maart 2020

Missie afgebroken

Door de getroffen maatregelen van de Nederlandse overheid én het ongewisse verloop in Afrika van de coronapandemie hebben we ons werkbezoek helaas voortijdig moeten afbreken. Daarom keerden we al op dinsdag 17 maart terug naar Nederland. Ondanks dat we het geplande programma niet hebben kunnen volgen, was het toch goed en konden we de contacten warm houden voor het team dat na ons naar Kibogora gaat. Zij zijn van harte welkom.

Rwandareis, 9-10-11-12-13 maart 2020

Mon, 16 Mar 2020 14:29:39 GMT

Rwandareis, 9-10-11-12-13 maart 2020

dagen 4 t/m 8 - 9 t/m 13 maart

Dit keer geen blog van dag tot dag maar een weekverslag.

Na de openingsdienst op maandag om 7.00 uur in de kerk van het ziekenhuis stelden we onszelf voor aan een aantal medewerkers en woonden we de overdracht bij van de nachtdienst aan de dagdienst. Daarna gaf Leonard, hoofdverpleegkundige Zorg, ons een rondleiding door het ziekenhuis.

Aan de achterkant van het ziekenhuis wordt de nieuwe wasserette gebouwd. Op de plek van de oude komen de nieuw te bouwen spoedeisende hulp, verloskamers en neonatologie. Zo op het eerste gezicht zag alles er redelijk opgeruimd uit. Vaste lezers van mijn blogs herinneren zich misschien nog dat ik tijdens mijn eerste reis moest lachen om het fluitje dat bij het laboratorium als ‘fire alarm’ aan een haak hing. Inmiddels was dat fluitje vervangen door een blusapparaat en een brandplan.

We bespraken met Jean Claude van Polytechnic, de school naast het ziekenhuis, de scholingen die we aan de tweedejaars studenten gaan geven. Jean Claude liet ons de skillslabs zien. We merkten dat er best goed onderwijs werd gegeven. Omdat de studenten pas in de tweede week kwamen, konden we de skillslabs gebruiken voor de meer praktijkgerichte scholingen.

In één van de bedden lag oefenpop Annie die ik anderhalf jaar geleden had meegesjouwd uit het skillslab van Oranjestaete in Gouda. Dus ja, ik moest Annie natuurlijk even een aai over haar bol geven. We hadden ten slotte toch een band met elkaar. Met Leonard sloten we het scholingsprogramma voor verpleegkundigen kort en bespraken we de doelen van onze missie.

Eenmaal terug in ons huisje, troffen we de voorbereidingen voor de eerste scholing morgen aan de verpleegkundigen.

Ook in Rwanda houdt het coronavirus de gemoederen bezig. De patiënten krijgen in de health centers voorlichting over handhygiëne en worden nogmaals hierover geïnformeerd als zij in het ziekenhuis komen. Desgevraagd benadrukten wij om elkaar geen handen te geven maar te zwaaien of elkaar met de elleboog aan te tikken én volgens protocol goed de handen te wassen. Onze activiteiten stonden in verband met het protocol op een laag pitje.

In Kibogora is een infectieteam actief dat bijeenkomt in geval van een besmettelijke ziekte zoals ebola of corona. Net als bij ebola trekt men bij corona een beschermingspak aan. Dat hebben ze nog nooit ‘in het echt’ hoeven doen. Joanne keek mee hoe de procedure van het aan- en uittrekken van zo’n pak verliep en constateerde dat die goed werd opgevolgd.

Vrijdag konden we onze activiteiten hervatten. Merel gaf scholing over het Stroke (CVA) protocol en ik over het gebruik van een risicoscorelijst om decubitus (doorligwonden) te voorkomen. Ik liet ze in groepjes studenten aan de hand van casussen de checklist invullen. Daarna ging Joanne naar de spoedeisende hulp en gingen Merel en ik naar de afdeling Chirurgie. Daar bekeek ik samen met verpleegkundige Tamar een patiëntje en behandelde ik twee patiënten met een wond aan het been. Op de mannenafdeling vertelde Thomas, een goede bekende van mij, meer over de preoperatieve behandelingen en het soort wonden waarmee hij te maken heeft. Met hem behandelde ik een jonge man met decubitus op zijn rechterbil. Hij kampte met een dwarslaesie en had al meerdere wonden gehad. De littekens waren na een eerdere zwaailap-operatie goed genezen. Ondanks de geringe voorraad en dat het snel op is, was er ook honing gebruikt. Thomas vertelde dat hij de afgelopen vier maanden zo af en toe ook papaja gebruikte. Vandaag was er weinig fysiologische zoutoplossing om de wonden te reinigen.

In de tussentijd was Merel bezig met een oude man die buiten zat. Zijn vrouw probeerde hem overeind te sjorren. Aan zijn gezichtsuitdrukking en onrustig gedrag te zien, leek hij dement te zijn. Thomas vertelde dat hij inderdaad cognitieve problemen had en dat de man zijn vrouw wel eens sloeg. Ook trok de man regelmatig zijn katheter eruit.

We legden meneer op bed en bekeken zijn benen. Als gevolg van een infectie had hij een wond op het been die met een Split Skin Graft was behandeld. Dat is een methode waarbij er donorhuid van het bovenbeen wordt gehaald en op de wond wordt geplaatst. De man had hele dikke oedemateuse benen wat de wondgenezing niet bevorderde. Steunkousen en zwachtelen kennen ze niet in Rwanda. Daarom gebruikten Thomas en ik twee elastische verbanden om de benen van de man te kunnen zwachtelen. Ondertussen hield Joanne zich bezig met een aantal zieke kinderen die waren binnengekomen en waarvan bloed moest worden afgenomen. Tot slot werkten we de aanwezigheidslijst van de scholing bij en maakten we onze evaluatieverslagen. Het was een bewogen week.

Groetjes van Ramona

Rwandareis, 6-7-8 maart 2020

Thu, 12 Mar 2020 10:10:57 GMT

Rwandareis, 6-7-8 maart 2020

dag 1 - 6 maart

Na een goede vlucht landden we rond 19.15 uur op de luchthaven van Kigali. Buiten stond onze vaste chauffeur Polycarpe te wachten om ons met de oude vertrouwde Landrover naar de guesthouse van Colette te brengen. Vervolgens nam Poly ons nog even mee naar een restaurant in de stad om een hapje te eten. Daarna gingen we, vermoeid van de lange reis, snel slapen.

dag 2 - 7 maart

We ontbeten om 8.00 uur op het dakterras met schitterend uitzicht over de stad Kigali. Colette was ook aanwezig. Zij spreekt Nederlands omdat ze in de tijd van de genocide als vluchteling in Nederland was terechtgekomen. Haar man was door een Nederlands echtpaar geadopteerd.

Colette vertelde dat zij 3 weken geleden een kinderopvang/crèche was gestart. In Rwanda is het niet gebruikelijk dat werkende ouders hun kinderen naar de opvang brengen en daarvoor betalen. Spannend dus. We namen een kijkje in de crèches naast de guesthouse. Het zag er goed verzorgd en professioneel uit.

Aansluitend bezochten we de stad om geld te wisselen, de simkaart op te waarderen en boodschappen te doen in de grote supermarkt. Het viel me op dat Kigali sinds mijn laatste bezoek vier maanden geleden, zich in rap tempo ontwikkelt. Er was een KFC geopend en er wordt een hypermodern kantoor voor de nationale bank van Rwanda gebouwd. Economische groei is zichtbaar; in Kigali lopen veel mensen in moderne kleding. Als je in deze stad bent zou je niet zeggen dat 60% van de Rwandese bevolking onder de armoedegrens leeft.

Omdat Joanne voor het eerst in Rwanda is, bezochten we de Genocide Memorial Center. Ik werd er, ondanks mijn derde bezoek, nog steeds stil van. Na een lekkere cappuccino vertrokken we voor de 6-uurdurende autorit naar onze bestemming in Kibogora. Zodra we de stad uitreden, zagen we mensen in traditionele kledij en kwamen we armoede tegen. Onderweg stopten we in Poly’s dorp om een hapje te eten waarna we, nog voordat het helemaal donker was, aankwamen in Kibogora.

Het was voor Merel en mij even wennen dat we niet in de Blackhouse maar in de Greenhouse verbleven. Dit huisje is wat kleiner. We misten onze tuin met mooi uitzicht op het Kivumeer.

dag 3 - 8 maart

Op zondagochtend gaat de community gewoonlijk naar de kerk. De vorige keer duurde de dienst vier uur. En dat in het Kinyarwanda! Vandaar dat we besloten om niet de hele dienst te blijven.

Voordat we de kerk in gingen moesten we onze handen wassen vanwege het Coronavirus. Daar spraken we kort de directeur van het ziekenhuis. Tijdens de dienst bezorgden de koren ons kippenvel met hun heerlijke blackgospels en werd er een baby’tje gedoopt. Voordat de preek begon, keerden we terug naar ons huisje om, totdat het begon te onweren, van het zonnetje te genieten.

Julie, neonatologie verpleegkundige in Kibogora, kwam nog even bij ons langs voor een praatje. Zij is een Amerikaanse die al bijna twaalf jaar in Kibogora woont en werkt. Eind van de maand stopt haar project hier en keert ze terug naar de VS. Met gemengde gevoelens. Zo vroeg ze zich af wat ze door haar inzet in al die jaren had bereikt. Ook vertelde ze over haar bezoek een paar weken geleden aan een ziekenhuis in Burundi. Daar herkende zij situaties die twaalf jaar geleden ook in Kibogora voorkwamen. Er was dus wel vooruitgang geboekt alleen niet op de manier zoals zij die zich had voorgesteld omdat daarvoor de middelen ontbraken.

Het internet lag eruit zodat we niet konden werken aan ons scholingsprogramma. Zodoende werden we gedwongen om een rustdag te nemen, het was tenslotte ook zondag. En eigenlijk kwam ons dat best goed uit; we waren moe van al het reizen en moesten wennen aan de broeierige warmte (rond 21 graden). ’s Avonds speelden we Skip-Bo. Morgen vroeg op.

Groetjes van Ramona

Rwandareis, maart 2020

Fri, 06 Mar 2020 13:03:17 GMT

Rwandareis, maart 2020

Een maand geleden werd ik, omdat een collega moest afzeggen, onverwachts gevraagd om teamcaptain te zijn voor de groep die in maart naar Rwanda reist. Oei, over een maand al? Ga ik dat redden om alle afspraken in mijn agenda te verzetten? En ik ben 4 maanden geleden nog in Rwanda geweest..

Maar gelukkig heb ik alles kunnen regelen en mag ik voor de derde keer naar Rwanda, ditmaal dus als teamcaptain. Ik reis s amen met Merel Cramer (verpleegkundige Lelie zorggroep) en Joanne Pellen (verpleegkundige Maasstad Ziekenhuis). Even was het spannend of het vanwege het Coronavirus wel door zou gaan. Maar van het ministerie van Buitenlandse Zaken en het RIVM kregen we groen licht.

Alle voorbereidingen zijn getroffen. Ik ben klaar voor vertrek.

Groetjes van Ramona

Ubumuntu: 'menselijk zijn'

Fri, 15 Nov 2019 08:53:21 GMT

Ubumuntu: 'menselijk zijn'

Voor de derde maal in Rwanda en wederom een bezoek brengen aan het memorial in Kigali, een van de vele monumenten in Rwanda, ter herinnering aan de verschrikkelijke genocide van 1994. Als je daar rond loopt komen de woorden van Nelson Mandela weer in de gedachte: “Niemand wordt geboren die een ander haat vanwege de kleur van zijn huid, zijn achtergrond of zijn religie. Mensen moeten leren haten, en als ze kunnen leren haten, kunnen ze worden geleerd om lief te hebben, want liefde komt natuurlijker in het menselijk hart dan het tegenovergestelde”.

In het Kinyarwanda, de taal van Rwanda, heeft men daarvoor een mooi woord: Ubumuntu, wat betekent “menselijk zijn”. Oprecht om anderen geven, gul en vriendelijk zijn, empathie tonen, sympathiek zijn voor de benarde toestand van anderen en de menselijkheid van anderen erkennen. Mooie woorden, maar hoe moeilijk in een land, waar de tegenstelling tussen arm en rijk steeds groter wordt. De ouderen en mensen met beperkingen behoren tot de allerarmste, zeker in de regio waar Zorgpartners en Lelie Zorggroep actief zijn in de sociale projecten.

Bij ons bezoek aan de sociale projecten in Kibogora en Rubengera kom je inderdaad mensen tegen, die het woord Ubumuntu daadwerkelijk inhoud geven. Ons eerste bezoek was in Kibogora aan een man met een dwarslaesie, zittende in rolstoel, die in zijn huis Engelse les gaf aan 20 kinderen van 2 tot 5 jaar. Dit in ruil voor o.a. de voedselhulp die hij vanuit het sociaal project kreeg. Het enthousiasme en de inzet van de man straalde af op de kinderen. Indrukwekkend was de discipline van de groep van jonge kinderen. Netjes stil zitten in rijtjes op een mat. Ik zie het mijn kleinkinderen nog niet doen.

Tweede bezoek was bij man en zijn jonge vrouw die voor hem zorgde. Mantelzorger pur sang, dag in, dag uit. In een nieuwe woning, die door het sociaal project van Kibogora Hospital was gerealiseerd, voor ongeveer € 10.000. Naast de woning een ruime moestuin. De vrouw als mantelzorger voor hem, maar ook degene die groente kweekte in de tuin rondom hun huis. Ook van eigen teelt van groente is men afhankelijk, naast de rijst en zout die men krijgt vanuit het sociaal project. En ook hier werd de man ingeschakeld voor beperkte eigen inkomsten. Hij maakte hoesjes voor mobiele telefoontjes.

Het meest ingrijpend was ons derde bezoek, die plaatsvond in Rubengera. Na het gesprek met de mensen van het sociaal project van de Presbyteriaanse kerk, gingen we op huisbezoek. “Huis” is wel een erg mooi woord voor een woning bestaande uit leem, volledig aangetast door het vele regenwater, waardoor je kan stellen dat het huis binnen enkele jaren gaat instorten, als je er niets aan doet. En in dat “huis” van 5 bij 5 meter, woonde 10 mensen. Moeder met kinderen en een dochter met kleinkinderen.

Niet voor te stellen dat in zo’n kleine ruimte zoveel mensen kunnen wonen, leven en slapen. De oppervlakte was ongeveer gelijk aan de oppervlakte van de kamertjes in de oude verzorgingshuizen. En daar woonde maar 1 persoon én dat vonden we in Nederland al volkomen ongewenst.

Het is zeker geen luxe, dat dit soort woningen worden opgeknapt. Echter de materiaalkosten is voor de mensen zelf niet te betalen en ook vanuit o.a. de kerken zijn deze bedragen (ongeveer € 2.000) teveel. Er zijn voldoende mensen in de community die de huizen kunnen opknappen, als ze maar materiaal hebben. En net zoals we dat de afgelopen jaren hebben gedaan, willen we dit ook de komende jaren blijven doen.

Daarom staan wij ook de komende tijd op de kerstmarkten in de verschillende huizen. Daarom willen wij ook graag presentaties houden binnen Zorgpartners en daarbuiten. En natuurlijk zoeken wij donateurs en partners die ons financieel kunnen ondersteunen in onze projecten, zowel in het Kibogora Hospital als in de sociale projecten. Want Ubumuntu verplicht ons.

Simon de Jong en Margot van der Starre

EPD-lessen uit Rwanda

Fri, 15 Nov 2019 08:31:20 GMT

EPD-lessen uit Rwanda

14 november 2019 | EPD-lessen uit Rwanda

Stel je een patiëntendossier voor waarin alle gegevens van alle patiënten in het hele land op dezelfde wijze worden ingevoerd.

Iedereen gebruikt precies dezelfde definities. De invulvelden zien er overal identiek uit. Het systeem wordt op een centrale plek ontwikkeld en niet door een commerciële partij/partijen. In alle ziekenhuizen is een medewerker die de implementatie begeleidt. Deze medewerkers komen regelmatig bij elkaar om feedback te geven op de ontwikkelaars. Binnen korte tijd zal hetzelfde systeem worden uitgebreid naar de gezondheidscentra waar patiënten met minder ernstige zorgvragen en patiënten met chronische ziekten worden behandeld. Zo zijn er minder misverstanden en minder extra onderzoeken wanneer een patiënt wordt doorverwezen.

Een droom? Ja, wel in Nederland waar het landelijk elektronisch patiëntendossier systeem helemaal kapot is gepolderd, waar vergaderingen worden gehouden met vele partijen die in rangen (1e, 2e en 3e) om de vergadertafel zitten. Maar waar kan het dan wel?

Een onderontwikkeld land?

De afgelopen week was ik op werkbezoek bij een project dat wij als Zorgpartners ondersteunen in Rwanda, en daar kan het wel. Een Afrikaans land zal u denken? Een onderontwikkeld land? Misschien wel in een aantal opzichten, maar wel een land waar een dergelijk systeem systematisch en ordelijk wordt geïntroduceerd. Het zag er compleet en professioneel uit. Ook de facturen naar de ‘mutuelle’ konden ermee worden verstuurd. De implementatiemanager van het ziekenhuis toonde het systeem op een scherm waar ook videoconferenties met alle ziekenhuizen in de regio werden gehouden. Niet te onderscheiden van onze systemen.

Oproep aan VWS

Op dezelfde dag dat dit systeem werd gedemonstreerd las ik een bericht op Skipr dat de inspecteur generaal van de IGJ het ministerie aanspoort om sterker de regie te nemen. Ik hoop dat haar oproep ter harte wordt genomen.

Een sterke centrale regie is het enige dat werkt, maar zal in Nederland de nodige weerstand oproepen bij al die partijen die inmiddels vinden dat hun specifieke wensen gehoord moeten worden.

Poldermodder

Het EPD is niet het enige onderwerp in Nederland dat in de afgelopen jaren is kapot gepolderd met als resultaat een modderig geheel. Hopelijk helpt dit besef om sterke regie te voeren en die ook te accepteren, in het besef dat er anders niets tot stand komt dan poldermodder.

Een alternatief is natuurlijk dat Nederland over een aantal jaar met hulpprojecten ondersteund wordt door goedbedoelende mensen die uit landen als Rwanda komen.

Margot van der Starre

Voorzitter raad van bestuur Zorgpartners Midden-Holland

'I have a dream'

Thu, 14 Nov 2019 08:19:38 GMT

'I have a dream'

14 november 2019 | 'I have a dream'

Maandag begon onze dag met de dagelijkse ochtenddienst om 07.00 uur, waarna enkele ‘dienstmededelingen’ werden gedaan aan de medewerkers. Hierna werden we rondgeleid door het ziekenhuis. Alle klinieken zijn gehuisvest in kleine aparte gebouwen, met, net zoals overal, de klinieken voor ogen en tandheelkunde etc. aan de rand en het operatiecentrum in het midden. Het was nergens echt druk behalve in de poliklinieken, waar een enorme groep mensen zat te wachten die via tussenstations werd geleid naar de behandelkamers. Het viel me op dat het ziekenhuis behoorlijk goed is opgeruimd, en, voor zover het mogelijk is dat te beoordelen, schoon. Vervolgens hadden we een gesprek met de directeur, Salathiel, die een jaar geleden is aangesteld in dit ziekenhuis. Hij was open een eerlijk over wat hij in het afgelopen jaar heeft gerealiseerd. Het ziekenhuis heeft een behoorlijke financiële en bestuurlijke crisis doorgemaakt en werkt zich hier in een hoog tempo uit. Inmiddels schrijft de directeur weer zwarte cijfers en onze indruk is dat hij er behoorlijk de wind onder heeft, dat dat ook wel nodig is, maar ook dat hij prettig is in de omgang.

‘s Middags bezochten we de Kibogora Polytechnic School waar de verpleegkundigen worden opgeleid. We spraken de directeur, Daria, en mijn indruk is dat onze benaderingswijze van leren op de werkplek en kennis en vaardigheden doorgeven met het ‘teach the teacher’ systeem helemaal past bij haar visie op onderwijs. De school heeft een prachtig skills lab om goed te kunnen oefenen, waarna later bedside teaching kan worden gegeven. Aan het einde van het gesprek vroeg ik Daria of het een idee zou zijn dat Rwandese verpleegkundigen een korte stage lopen in Nederland. Ze begreep me niet helemaal en zei ‘I have a dream’. Die droom bleek te zijn dat Rwandese verpleegkundigen emigreren en in Nederland gaan werken. Er zijn namelijk te veel verpleegkundigen in Rwanda en in Nederland is een groot tekort. Ik dacht even dat ze een grapje maakte, maar aan het einde van de week ontmoette ik haar nog eens en herhaalde ze haar droom en zei ze dat ze het echt meende.

De volgende dagen werden gevuld met bezoeken die heel goed door Simon en onze Rwandese coördinator, Jean Paul, waren voorbereid. We kwamen bij twee Health Centers in de omgeving die er verrassend goed uitzagen, maar waar alle bedden leeg waren. We vroegen hoe dit kon en kwamen er in de volgende gesprekken langzaam achter wat de oorzaak is. Er is een tekort aan verpleegkundigen in de Health Centers omdat ze daar niet graag werken. Enerzijds omdat er geen dokter is voor supervisie en anderzijds omdat de centra erg beperkt zijn in hun mogelijkheden.

Tenslotte hadden we gesprekken met de hoofdverpleegkundigen en het ‘opperhoofd’ van de verpleging, Leonard. Ik geloof dat de lessen die onze ploeg heeft gegeven goed zijn overgekomen. De hoofdverpleegkundigen vonden het spannend, uitdagend en ook erg leuk om zelf les te geven en ze willen deze weg, waarbij wij meer en meer de supervisie verzorgen, graag samen met ons vervolgen. Het was heel waardevol en ik kon zo een goed beeld krijgen van hoe het Rwandese systeem in elkaar zit, waar knelpunten zitten en hoe wij met ons project een goede bijdrage kunnen blijven leveren

Ik vind dat onze mensen heel goed werk hebben verricht in de afgelopen jaren en wil hierbij graag mijn waardering uitspreken voor alle medewerkers die in Rwanda hebben meegewerkt aan de trainingen!

Komende weken zal er binnen Zorgpartners en met de partners worden geëvalueerd, maar wat mij betreft gaan we door op de ingeslagen weg: hoe maken we de verpleegkundigen en artsen sterker en beter toegerust en zorgen we dat ze ons uiteindelijk steeds minder nodig hebben.

Dit laatste was ook een belangrijk punt bij de ‘better together’ bijeenkomst met onze Engelse en Amerikaanse collega’s, het ziekenhuismanagement. Ook het bestuur van het ziekenhuis, voorgezeten door de bisschop, was aanwezig. Wij hadden gezamenlijk een presentatie voorbereid waarin de samenvatting van wat we hadden gezien en geleerd over wat de beste aanpak is in een land als Rwanda tot uitdrukking kwam. Alhoewel ik het altijd leuk vind om presentaties te houden vond ik het dit keer best spannend om in het Engels, voor mensen die ik nauwelijks kende, onze duidelijke boodschap over te brengen. Ik geloof dat het wel goed is gegaan, weer een ervaring rijker.

Ik heb getwijfeld of het nodig zou zijn dat ik zelf naar Rwanda ga, maar deze week was heel nuttig en ik hoop dat in de komende jaren de bestuurders van onze partnerorganisaties ook de gelegenheid nemen om het project te bezoeken.

Margot van der Starre en Simon de Jong in Rwanda

Wed, 06 Nov 2019 00:00:00 GMT

Margot van der Starre en Simon de Jong in Rwanda

6 november 2019 | Margot van der Starre en Simon de Jong in Rwanda

Dit wordt de eerste van een serie van drie blogs die Simon de Jong en ik jullie schrijven over ons verblijf in Rwanda. Omdat het voor Simon al de derde keer is dat hij hier is, zal ik deze eerste blog voor mijn rekening nemen.

Onze groep bestaat uit zes personen. Twee medewerkers van Zorgpartners (Simon en ik dus), Leni Hoogendoorn van de Lelie zorggroep, Otto van de Breevaart en Lodewijk Schelfhout uit het Maasstad Ziekenhuis en Jan van Dijk (ex-Lelie), een van de founding fathers van ons project. Samen brachten we de eerste avond door in Kigali, waar we in het donker aankwamen en door Policarpe, onze Rwandese chauffeur, naar het Guesthouse werden gebracht. Dit is een schitterend huis met een prachtig uitzicht dat gebouwd is door en voor Rwandezen die zijn gevlucht en weer terug willen keren naar Rwanda.

Vrijdag bezochten we het Memorial Center dat is opgericht ter herdenking van de genocide uit 1994. Alhoewel je er natuurlijk destijds over gehoord en gelezen hebt en weet dat deze genocide heeft plaatsgevonden, is het erg schokkend om alle beelden en getuigenissen te zien. Op mij maakte vooral de ‘Children’s Room’ grote indruk, wredere beelden en verhalen heb ik nog nooit gezien en het emotioneerde me behoorlijk. Eerlijk gezegd kan ik nu na een paar dagen nog steeds helemaal niet bevatten hoe dit allemaal heeft kunnen gebeuren.

Na de lunch werden we door Jan van Dijk naar het Guesthouse in Kibogora gebracht. De weg door het binnenland is nogal slecht. Gelukkig hebben we een echte Landrover, met een gewone auto valt hier beslist niet te rijden. We arriveerden precies op het moment dat de medische ploeg van onze organisaties uit het ziekenhuis kwam. Deze ploeg bestaat uit Rene Boeren, Ramona van der Loo, Florence Delcourt en Nienke Schellenberg. Het was heel waardevol om hun ervaringen te horen. Die hebben wij namelijk hard nodig bij de gesprekken die we zullen voeren met de ziekenhuisdirectie over de toekomst van ons project. Het werd een gezellige en geanimeerde avond en het was heel duidelijk dat de medische ploeg ontzettend hard heeft gewerkt en het ook goed met elkaar heeft gehad. Grote complimenten hiervoor!!

Omdat het nu eerst weekend werd, hebben we de tijd genomen om wat van het land te zien. Zaterdagmorgen hebben we de markt bezocht, die in geen opzicht is te vergelijken met welke Europese markt dan ook. Er worden hier allerlei basale spullen verkocht, zoals een golfplaat om een dak van te maken, autobanden die worden verwerkt als schoenzool, maniokwortels die tot meel worden gemalen, etc. We zagen enkele jongens met levende kippen onder hun arm naar huis lopen, er waren stapels piepkleine zilverachtige visjes uit het Kivumeer, mensen verkochten het beetje dat ze zelf verbouwen op een klein krukje, bijvoorbeeld een paar trossen bananen. Daarna gingen we kijken of we ergens koffie konden krijgen en belandden we bij een gloednieuw huisjespark aan het Kivumeer. Hier kregen degenen die koffie hadden besteld een hele thermoskan per persoon!

‘s Middags gingen we dan aan het werk, we hebben een goed en ook wel indringend gesprek gevoerd over de positieve-, maar ook de verbeterpunten van ons project. Hierover meer in onze tweede blog.

Tja en nu is het zondag, we hebben vanmorgen de langste kerkdienst bijgewoond die we ooit hebben meegemaakt. Het duurde 4 uur en was helemaal in het Rwandees. Ook deze dienst is niet te vergelijken met een Nederlandse dienst. Het is maar goed dat Hans Bos (onze Coördinator Milieu & Veiligheid) niet in de kerk zit bedacht ik me, want het zat helemaal propvol en als er wat gebeurt kan je niet makkelijk weg. De halve kerk zat vol met koren, die een voor een naar voren werden geroepen. De teksten die ze zongen werden op een projectiescherm getoond, zodat je de tekst kon volgen (maar niet verstaan natuurlijk....). Het was een feest om naar te luisteren, want het swingde de pan uit.

Simon en ik zitten nu samen op het buitenterras, Simon bereidt onze presentatie voor. Het echte werk gaat morgen beginnen.

Tot gauw,

hartelijke groeten van Simon en Margot

Een terugblik op een geweldige ervaring

Tue, 05 Nov 2019 00:00:00 GMT

Een terugblik op een geweldige ervaring

6 november 2019 | Een terugblik op een geweldige ervaring

Vrijdagavond ontvingen wij de vertegenwoordigers van de aan dit project deelnemende organisaties, waaronder Margot van der Starre en Simon de Jong. We evalueerden gezamenlijk ons bezoek, maar ook de indrukken over de voortgang en resultaten van het traject. Daarna was het toch echt tijd om in te pakken en ons voor te bereiden op de terugreis. Na een prachtige reis door het betoverende Rwandese landschap vlogen wij zaterdagnacht terug naar het kille Nederland. En dan begint het terugkijken. Terugkijken op een geweldige ervaring, die je deelt met een aantal mensen die je nog niet of maar oppervlakkig kent, maar waarmee je de passie voor je vak en deze uitdagende omgeving gedeeld hebt. Voor mij was ook dit aspect heel bijzonder. In korte tijd schakel je samen, vult elkaar aan, lacht onbedaarlijk, maar deelt ook gevoeligere momenten. En dan al die contacten met beroepsgenoten uit een heel andere cultuur en in een compleet andere entourage. Zij moeten het doen met minder en veel minder goede faciliteiten, medicatie, diagnostische en therapeutische mogelijkheden. Een CT scan kan elders gemaakt worden, maar zit niet in de bescheiden verzekering. Dus al heeft de familie geen geld gaat het niet door, hoewel de gemeenschap waar mogelijk wel probeert bij te springen.

Komend uit een land waar we zeggen veel problemen te hebben, hebben we in Rwanda te maken met veel kinderen met brandwonden door de vele vuren die aangestoken worden bij koude nachten in primitieve woonomstandigheden. Een oudere mevrouw die ik zag in de "outdoorkliniek" had last van obstipatie. Sprekend over vocht en voeding stellen we vast dat je voeding die er niet is niet aan kunt passen. Het Community Care project levert weliswaar voeding, echter niet voldoende. Toch zijn we getroffen door de vriendelijkheid, de vele lachende gezichten, de bescheidenheid en de kracht van veel van deze mensen. Zij hebben daarbij een traumatisch verleden. Bij meerdere ouderen, maar ook nog jonge mensen is dit niet te miskennen.

Veranderingen gaan langzaam en schaarste aan middelen en faciliteiten maakt ze ook niet makkelijker. Toch zien we kansen, er zijn pareltjes onder alle disciplines in het ziekenhuis, maar ook in de Health Centers. De studenten die we les gaven zijn slim en soms al wat kritischer. En..... ditmaal hebben we na voorbereidend werk van onze voorgangers ook het eerste multidisciplinaire protocol voor de zorg en behandeling na een CVA achter kunnen laten. Hoe basaal ook, het zijn stappen op weg naar samenwerking, professionalisering en zelfbewustzijn van alle disciplines. Ik heb genoten van deze twee weken, heb zelf ook veel geleerd. Daarbij heb ik veel respect voor mijn teamgenoten en gepassioneerde professionals Ramona, Florence en Nienke. Wat is teamwork toch leuk!

Dag 15 en 16 in Rwanda

Sun, 03 Nov 2019 00:00:00 GMT

Dag 15 en 16 in Rwanda

1 november 2019 | Dag 15 en 16 in Rwanda

Dag 15: Voor de laatste keer naar de devotion. Daarna is de certificaatuitreiking aan de verpleegkundigen. Ook voor hen hadden we kruidnootjes en chocolade letters. Daarna omkleden want we waren officieel uitgenodigd om de diploma uitreiking van alle afgestudeerden studenten van KP mee te maken. Dit is een hele happening met allemaal belangrijke gasten in “graduation” gewaden. Er waren ongeveer 400 studenten van allerlei studies, waaronder 121 verpleegkunde studenten. Allemaal trots, en zeker de ouders die vaak zelf nooit de kans hebben gehad om te studeren. Er werden toespraken gehouden en ook traditionele dansen getoond.

Onverwacht moesten ook afgevaardigden van het Dutch team een prijs uitreiken aan de verpleegkundige die met de meeste punten was afgestudeerd. René is samen met Nienke naar voren gegaan. Daarna werden we bij alle belangrijke gasten uitgenodigd om te komen lunchen. Het was heel bijzonder om dit een keer mee te maken.

Vervolgens waren we ook op Jean Pierre zijn feestje uitgenodigd. Jean Pierre is van het secretariaat van het ziekenhuis. Hij is altijd onze steun en toe verlaat als het gaat om namenlijsten, printen, kopieën ect. Jean Pierre is afgestudeerd voor de studie economie en management. Hij was zeer vereerd dat wij de tijd hadden gevonden om op zijn feestje te komen waar alleen directe vrienden en familie aanwezig waren.

René moest nog één scholing geven aan de artsen. Zij hadden deze morgen geen tijd gehad, dus moest nog aan het eind van de middag. Daarna nog één rondje door het ziekenhuis om iedereen gedag te zeggen en vervolgens de koffers inpakken.

’s Avonds arriveerden de bestuursleden van de hele organisatie, waaronder Simon de Jong en Margot van der Starre, om de komende week de bestuurlijke zaken te bespreken met de directie van het ziekenhuis en het “Better Together project”. We hadden een hoop te vertellen over onze ervaringen van de afgelopen twee weken.

Dag 16: We hebben afscheid genomen van de hele groep. Om 10.00 uur zijn we vertrokken met Poly (onze chauffeur) voor onze terugreis. Onderweg nog even een hapje gegeten en gedronken bij Bethanie aan het Kivu meer. Omstreeks 17.00 uur kwamen we aan bij het vliegveld in Kigali. Om 20.20 uur vertrok onze vlucht om de volgende dag om 6.00 uur veilig en wel weer Schiphol te landen. Moe en zeer voldaan zijn we weer naar huis gegaan.

Dag 14 in Rwanda

Sat, 02 Nov 2019 00:00:00 GMT

Dag 14 in Rwanda

31 oktober 2019 | Dag 14 in Rwanda

De laatste lesdag vandaag. Eerst mocht Eugènie haar casus bespreking doen, zij had een patiënt met een beroerte op de interne afdeling. Zij deed een assessment volgens de ABCDE methode en benoemde de verpleegkundige interventies. Het leukste was dat alle lessen die gegeven waren, terugkwamen in deze ene casus. Daarna hadden we voor alle verpleegkundigen een quiz. Zij moesten over alle onderwerpen die aan bod waren gekomen vragen beantwoorden met ja of nee. Dit deden zij dooreen groen of een oranje kaartje omhoog te houden. Dit vonden ze heel leuk om te doen en lieten daarmee zien dat het gelukkig wel was blijven hangen, alhoewel er een paar lastige vragen bij zaten.

’s Middag was laatste scholing voor de studenten, ze moesten drie scenario’s oefenen met de oefenpop aan de hand van ABCDE methode. Daarna was de uitreiking van de certificaten. De studenten hadden al gevraagd of er ook nog een afterparty kwam, zoals we dat ook bij andere studentengroepen hebben gedaan. We hadden wat geregeld bij de kantine van het ziekenhuis. Er zou voor iedereen een flesje frisdrank zijn. Voor de kruidnoten en andere lekkernijen zouden wij zorgen. Soms kan taal verwarring hilarisch zijn. Zo waren we aan het wachten op de frisdrank toen de beheerster van de kantine iets zei van “Payer” (betalen). “Oh”, zei Florence, “we moeten eerst vooraf betalen volgens mij.” Maar ja na het betalen kwam er nog steeds geen frisdrank, weer zei ze “Payer”. Wat bleek, ze wachtte totdat we eerst voor waren gegaan in gebed (Prayer!).

Het was erg bijzonder. Een aantal studenten gaven een toespraak over hoe dankbaar ze waren dat zij de kans hebben gekregen om van ons lessen te mogen ontvangen. En dat raakte hen, zij waren er ontroerd van. Het eindigde met een gebed en een zegenlied voor ons.

’s Avonds hebben we de certificaten geschreven voor de verpleegkundigen.

Dag 13 in Rwanda

Fri, 01 Nov 2019 00:00:00 GMT

Dag 13 in Rwanda

30 oktober 2019 | Dag 13 in Rwanda

Druk programma vandaag. Eerst om 8.00 uur de casusbesprekingen van de verpleegkundigen zelf. Emmanuel mocht beginnen met zijn casus over de 6 jarige jongen met ernstige verwonding aan het been. Er werden goede kritische vragen gesteld door de andere verpleegkundigen waardoor er een leuke discussie ontstond.

Daarna mocht Azèle van de Emergency Room. Zij had een casus waarbij ze liet zien hoe ze de nekkraag heeft toegepast. Het was heel leuk om te zien hoe vrij ze met elkaar durfden te praten en wij hebben benadrukt dit vooral te blijven doen omdat je heel veel van elkaar kunt leren met praktijk situaties.

Om 10.00 uur moesten we weer helemaal klaar zijn voor de workshops voor de afgevaardigden van de Health Centers. Het was wel spannend omdat we niet wisten of ze allemaal zouden komen. Van de 13 Health Centers waren er 11 afgevaardigden. Dit waren de head nurses, dus best een goede opkomst.

Ik ben begonnen met mijn workshop over wondgenezing en wond behandeling en heb daarbij laten zien hoe je honing/vaseline zalf maakt en papaja wondbedekker. Daarbij heb ik het wondprotocol, dat in het ziekenhuis al grotendeels wordt gebruikt, geïntroduceerd. Er ging een hele wereld voor hen open. Ik vertelde veel dingen die ze nog niet wisten en stelden zij veel vragen. Zo werd er verteld dat ze op geïnfecteerde wonden alleen NaCl 0,9 % doen en op niet geïnfecteerde wonden Jodium oplossing. Ze wisten niet dat het juist andersom zou moeten, dat Jodium bacterie dodend werkt en NaCl 0,9 % alleen schoonmaakt. En dat van honing en papaja kenden ze al helemaal niet en ze wilden het graag gaan proberen. Ik heb ze allemaal het wondprotocol gelamineerd in twee talen meegegeven, papieren linialen om wonden op te meten en verder een klein cupje met honing/vaseline om uit te proberen.

Na de lunch, we hadden voor deze verpleegkundigen een lunch geregeld, ging René verder met neurocognitieve problemen na een beroerte en revalidatie. Daarna waren Florence en Nienke aan de beurt over triage en ER assessment. Dit zodat de Health Centers goed de ernst van een situatie kunnen inschatten om iemand naar het ziekenhuis te kunnen sturen of niet. We sloten af met het praktisch oefenen van de stabiele zijligging. Dit was een zeer geslaagde dag. De Health Centers verpleegkundigen zouden graag meer trainingen van ons willen hebben. Het is tenslotte belangrijk in heel de ketenzorg dat het ziekenhuis en de Health Centers meer op één lijn zitten in behandelingen.

Vandaag waren er geen trainingen voor de studenten van Polytechnic (KP), wel moesten we al de certificaten schrijven.

’s Avonds waren we als vanouds uitgenodigd door Consulée en Abraham om bij hen te komen eten. Zij werken beide in het ziekenhuis en het is traditie dat ze het Dutch team te gast vragen. Consulée is echter net anderhalve week bevallen van een prachtige dochter, het derde kindje in het gezin. Dus we vroegen of het wel uitkwam, maar daar is geen discussie mogelijk, dat is cultuur: gastvrijheid staat voorop. We hadden cadeautjes voor het gezin bij ons. Ik heb de knuffels die gemaakt zijn door de brei club van de moeder van Willeke Koot (Vijverhof) aan ze gegeven.

Dag 12 in Rwanda

Thu, 31 Oct 2019 00:00:00 GMT

Dag 12 in Rwanda

29 oktober 2019 | Dag 12 in Rwanda

Vandaag samen met René een scholing gegeven over complicaties van een ziekenhuisopname, maar nu aan de verpleegkundigen. René had weer het eerste gedeelte en ik zou het daarna overnemen.

Grote verrassing: René had in zijn presentatie een grote foto van mij geplaatst met “Happy Birthday” en mijn leeftijd (oké, oké ik ben 47 geworden). Ja, ik ben vandaag dus jarig en werd dus enorm verrast. De verpleegkundige gingen spontaan happy birthday zingen. Ik moest mijzelf eerst weer een beetje bij elkaar rapen om daarna weer serieus les te kunnen geven. Na de les heb ik ze getrakteerd op kruidnootjes, dat vonden ze erg lekker.

Na de les ben ik naar de afdeling chirurgie gegaan. Thomas was vandaag op de dressing room ingedeeld en moest eerst alles gaan klaarzetten, hij vroeg of ik met hem mee ging. We gingen eerst verband materiaal ophalen bij de apotheek. Ik heb gelijk gevraagd of er inmiddels alweer honing op voorraad was. Die meiden achter de balie wisten het niet en Gaston (de apotheker) was er niet. Waarschijnlijk in de grote voorraadkamer maar die was op slot. Gelukkig was er nog wel wat honing over van wat ik de week ervoor had gemaakt.

De spullen in de dressingroom gezet en ik zag wat een rommel het daar was. Er lagen nog vuile en lege spullen van de dag er voor, zelfs nog vieze naalden. Toen ik het werkblad ging schoonmaken met een gaasje was deze helemaal zwart. Wordt dit überhaupt wel regelmatig schoongemaakt? Thomas zei dat we nog niet konden beginnen omdat er eerst artsenvisite gedaan moest worden. Ik ben toen met chloor tabletten en gaasjes aan de slag gegaan en heb eerst de boel eens opgeruimd en schoongemaakt. Daarna ben ik naar de vrouwenzaal gelopen waar dr. Green zijn ronde aan het doen was. Ik vertelde hem dat ik eerst de dressingroom had opgeruimd en schoongemaakt. Hij vond dat heel goed van mij en had al gesignaleerd dat op de Minor Surgery schoner gewerkt wordt dan op de dressingroom. Het viel me op dat er op de afdeling meerdere vrouwen liggen met een geïnfecteerde wond na keizersnede. Ach, we kwamen bij een meisje, heel mager, dun nekje, dunne armen en benen, ribben zichtbaar, grote ogen. Dit meisje kwam van een eiland uit het Kivu meer en had al een tijd rondgelopen met een blinde darm ontsteking. Ze moest met spoed geopereerd worden maar nu was deze wond lelijk geïnfecteerd. Dit meisje heeft ook helemaal geen weerstand meer en een zeer slechte voedingstoestand. Als je haar zo zou zien dan denk je dat het een meisje van een jaar of vier was, maar ze was 8 jaar.

Dr. Green moest nu verder opereren en dr. Ronald , de chirurg van het ziekenhuis zelf nam het over. Hij complimenteerde mij dat ik zo goed had gerapporteerd in het dossier volgens het TIME model. Hij merkt dat de verpleegkundige dat hier nog niet echt doen. Hmm, wel jammer dat al dat gene wat Helma en ik het afgelopen jaar hebben getraind nog niet echt geïmplementeerd en geborgd is. Het komt mij over dat ze iemand missen die zich verantwoordelijk voelt om dit op te pakken en mensen er op aan te spreken en te coachen. Ook jammer dat die chirurgen wel dingen signaleren maar er vervolgens ook niets mee doen.

Om 11.00 uur had ik met Florence, Nienke en René afgesproken dat we gezamenlijk zouden koffie drinken. En aangezien in het ziekenhuis ook vaak het personeel ineens weg is voor theepauze, durfde ik nu wel mijn snor te drukken net op het moment dat Thomas ging beginnen op de dressingroom.

Eenmaal in ons Guest House, komen Florence en Nienke met een grote taart met kaarsjes. En ik kreeg cadeautjes van ze, mijn tweede familie. Als je twee weken intens met elkaar optrekt dat voelt dat wel een beetje als een tweede familie. Ik kreeg een gelamineerde foto van ons vieren bij de waterval en ik kreeg twee tasjes uit de tassen winkel. Er was zoveel taart dat ik ook bij de mensen van de compound ben langs gegaan, de schoonmaaksters, de kok, de tuinmannen en Betty de beheerster van het compound.

Daarna was er geen tijd meer voor de lunch om terug te gaan naar de dressingroom. Na de lunch had ik een afspraak met Emmanuel, hij is één van het educatieteam en werkt op de minor surgery. Emmanuel stond echter nog op de OK, zijn collega was bezig op de minor surgery. Eerst lag daar het ernstige ondervoede meisje met de geïnfecteerde buikwond, deze werd goed schoon gemaakt en het dode weefsel werd zo veel mogelijk verwijderd. Er zat een diepe ondermijning onder in de buik. Ze wilde er eigenlijk alleen gazen in doen. Ik heb geadviseerd om de gazen te drenken in antibacterieel honing en deze goed in de diepte van de wond te doen. Daarna was er een vrouw met een buikwond, deze was nog viezer geïnfecteerd, waarbij ik vond dat honing waarschijnlijk niet sterk genoeg was en vertelde de gazen te drenken in jodium oplossing. Ze kennen wel het principe van de wond spoelen met jodium maar niet dat je het op een gaas in de wond kan doen, maar ze vonden het eigenlijk wel logisch.

Daarna ging ik weer op zoek naar Emmanuel. Mij werd verteld dat hij bijna klaar was en ik kon wel via de achterste deur naar binnen. Ik deed de deur op een kier open en zag als eerste een placenta in een bekkentje, vervolgens zag ik dat Emmanuel bezig was een buik van een vrouw te hechten. De arts was al verdwenen, de vrouw zelf lag achter en groot laken. Wel vreemd dat ik hier zomaar binnen kan lopen, niet volgens ons hygiëne protocol. Vandaar dat er misschien zoveel wondinfecties zijn na keizersnede? Toen hij klaar was, kwam hij naar mij toe om nog wat te vragen over een casus die hij de volgende dag wilde presenteren aan heel de groep. Hij had foto’s van de trauma wonden van een jongetje van 6 die door een auto was aangereden en de dag ervoor via ER was binnen gekomen. Dat zag er heftig uit, beide onderbenen verwond tot op het bot.

Daarna gaf Nienke een scholing aan de leerlingen. De leerlingen gingen voor mij zingen (oja ik was nog steeds jarig!) in drie talen (Kinyarwanda, Engels en Frans) en mijn team zong nog in het Nederlands. Dat was wel heel bijzonder.

’s Avonds nog veel voorbereiding voor de workshops aan de verpleegkundigen van de Health Centers, Het was eindelijk gelukt om ze bij elkaar te krijgen.

Dag 11 in Rwanda

Wed, 30 Oct 2019 00:00:00 GMT

Dag 11 in Rwanda

28 oktober 2019 | Dag 11 in Rwanda

Na de devotion heeft René de verpleegkundigen les gegeven over neurocognitieve problemen na een beroerte. Daarna zijn we met z’n vieren naar Kibogora Health Centre gegaan voor een rondleiding. Hier konden we kijken wat er zoal in een Health Centre gebeurt. Het Health Centre in Kibogora is op loopafstand en staat naast de school in het dorp. We werden ontvangen door iemand van de administratie en hij gaf ons een rondleiding. Onze eerste indruk is dat het er schoon en gestructureerd uit ziet. Het Health Centre wordt gerund door verpleegkundigen, er zijn daar geen artsen. Ze hebben daar veel verantwoordelijkheid en mogen ook protocollair medicatie voorschrijven. Ze doen daar consultaties voor zwangere en baby’s, het geven vaccinaties en HIV poli (er worden alleen daar al 580 patiënten met HIV behandeld). Verder geven ze ook scholingen en instructies aan de gemeenschap over hygiëne, HIV en familieplanning.

Ze hebben ook een kleine verbandkamer waar ze wondbehandelingen doen. Meestal zijn dat mensen die uit het ziekenhuis worden ontslagen en in de Health Centers worden na behandeld. Op mijn vraag waarmee ze de wonden behandelen zeiden ze dat ze alleen gaas, NaCl 0,9 % en jodiumoplossing hebben. Dat is niet veel.

We hebben een goede indruk gekregen van hoe een Health Centre eruit ziet en wat ze daar doen. We hopen deze week workshops te kunnen geven aan verpleegkundigen van alle 13 Health Centers in de omgeving. De verste is 40 km van Kibogora vandaan.

‘s Middags had René dezelfde scholing gegeven maar dan aan de studenten. Verder zijn we bezig met de voorbereidingen voor de workshops.

Dag 10 in Rwanda

Tue, 29 Oct 2019 00:00:00 GMT

Dag 10 in Rwanda

27 oktober 2019 | Dag 10 in Rwanda

Vandaag eerst eens lekker uitgeslapen. Nog een beetje stijf van de wandeling van gisteren. Eerst nog wat voorbereidingen gedaan voor de komende week.

In de middag heeft Innocent ons meegenomen naar Kumbya beach. Schitterde natuur aan een klein strandje aan het Kivu meer. Het was niet echt mooi weer, veel buien. Tussen de buien door rondgelopen op het kleine schiereiland. Een lekkere rustige dag om op te laden voor de komende week die nog voor ons ligt.

Dag 9 in Rwanda

Mon, 28 Oct 2019 00:00:00 GMT

Dag 9 in Rwanda

26 oktober 2019 | De negende dag

Vandaag hebben we een vrije dag, maar toch gingen we vroeg ons bed uit. We wilden naar Nyungwe Forest en omdat het vandaag Umuganda is wilde onze chauffeur Innocent op tijd vertrekken. Umuganda is op de laatste zaterdag van de maand. Iedereen in Rwanda is verplicht deze dag elkaar te helpen, voor de hele gemeenschap. Dat bestaat uit klusjes doen voor een ander of voor de gemeenschap, opruimen, schoonmaken, etc. Een soort NLdoet en Burendag in één. Rwanda is een schoon land, je ziet er eigenlijk geen afval op straat. Rwanda staat bekend als het schoonste land van Afrika .

Om 9.00 uur startte onze wandeling met gids door de jungle richting de waterval. Het was eerst een stuk naar beneden klauteren en daarna weer een stuk omhoog. Schitterende natuur, bomen begroeid met van dat lange mos en met lianen. Het eindpunt was een indrukwekkende waterval. Ik merkte wel dat mijn spieren het niet gewend waren om drie uur lang al klauterend een wandeling te doen.

Tijdens deze wandeling zijn we geen apen tegengekomen omdat in dit gedeelte van het woud geen vruchtdragende bomen zijn. Innocent nam ons met de auto nog even verder mee naar een plek waar wel veel aapjes langs de weg zitten. Daarna zijn we naar een theefabriek geweest om te kijken hoe het proces gaat van thee blaadjes plukken tot thee wat je kan gebruiken.

Vervolgens hebben we even lekker wat gedronken bij Top View Hill Hotel, een grote lodge bovenop een heuvel met prachtig uitzicht over het Kivu meer. We hebben een heerlijke dag gehad.

Dag 8 in Rwanda

Sun, 27 Oct 2019 00:00:00 GMT

Dag 8 in Rwanda

25 oktober 2019 | De achtste dag

Ik had deze morgen mijn scholing over wound management. Over het observeren, rapporteren, herkennen van een wondinfectie en welke wondbehandeling kies je. Aan de hand van wat praktijk foto’s van wonden moesten de verpleegkundigen zeggen wat ze zagen en wat hun observaties waren aan de hand van het TIME model. Daarnaast moesten ze zeggen met welk middel de wond behandeld kon worden. Het is hier overzichtelijker dan bij ons in Nederland. In Nederland heb je zo veel verschillende soorten verbandmiddelen dat je soms door de bomen het bos niet kan zien. Hier is het: vaseline gaas, honing/vaseline, papaja of in geval van brandwonden; dermazine. Als het een natte wond is dan extra gazen en eventueel vaker verschonen en als het een drogere wond is een dag langer laten zitten. Meer is het niet. Het was een leuke les.

Om 11.00 uur was ik in de zusterpost van chirurgie. Nog vijf minuutjes, zei Thomas en rende al weer weg, hij was druk bezig. Er kwamen veel patiënten naar de zusterpost voor het bestellen van medicatie en betalen van rekeningen. Ze hebben daar twee computers voor de administratieve afhandelingen.

Het jongetje die ik van de week behandeld had met wond aan het been, stond met zijn oma in de zusterpost. Hij zwaaide naar me. Zijn dossier was zoek en er moest een rekening betaald worden. Iedereen zoeken tussen de chaos van al die papieren dossiers en uiteindelijk toch gevonden. Thomas zuchtte diep en klaagde er over dat hij gestrest was en erg moe. Ojee, hij wordt toch niet een Afrikaan met een Burn-out? Het is namelijk niet passend bij de Afrikaanse cultuur om te klagen en te stressen. Uiteindelijk kon ik om 11.30 uur mijn korte presentatie geven aan Thomas, Rachel en Tamar.

Ik heb het voornamelijk gehad over de omstandigheden om goede kwalitatieve wondzorg te geven. Ik begon eerst met het compliment dat ik van dr. Green had gehad, dat hij verbetering zag in de wondzorg. Helma en ik hebben vorig jaar en dit jaar de scholingen gegeven, maar uiteindelijk moeten de verpleegkundigen van Kibogora het doen. Daarna heb ik nogmaals het belang benadrukt van het volgen van het wondprotocol, goed observeren én rapporteren zodat het verloop van de wond genezing goed gemonitord kan worden. Verder is het belangrijk dat de werkomgeving schoon en opgeruimd is. Ik had namelijk wat kasten opengetrokken vol met losse spullen, open lege verpakkingen, één chaos. Juist als je het druk hebt, is het belangrijk dat het overzichtelijk is. En van groot belang dat voorraad gewoon aanwezig moet zijn, zodat de verpleegkundige niet misgrijpen naar de honing/vaseline en de papaja. Voor de afdeling betekent dit praktisch, dat er een pot in voorraad op de afdeling moet zijn en wanneer deze gepakt wordt, moet er direct een nieuwe bij de apotheek worden aangevraagd. Voor de apotheek betekent dit ook dat er een pot in voorraad moet zijn en wanneer honing op is, er direct nieuwe voorraad aangevraagd wordt bij de directeur. En ik heb met behulp van foto’s laten zien hoe je de honing/vaseline maakt en hoe je de papaja klaarmaakt. Dit alles binnen 10 minuten. Ze knikten allemaal ja, ze leken het wel te begrijpen, maar gingen daarna weer hard aan de slag. Ik had mijn twijfels of de boodschap nu echt was overgekomen. Het voelt voor mij deze week alsof ik op het verkeerde moment in Kibogora ben. Ik heb nog niemand van het wondteam kunnen spreken en de verpleegkundigen op chirurgie hebben eigenlijk geen tijd voor mij. Gelukkig dat de scholingen wel goed zijn.

Nienke en Florence zijn wel al goed bezig met hun scholingen over acute zorg. Op de SEH willen ze graag de adviezen van Nienke en roepen haar er bij als er een spoed geval binnenkomt op de spoedeisende hulp. Florence heeft een goed gesprek gehad met de verpleegkundigen van het educatieteam, over wat er goed gaat en wat nog wat minder.

’s Middags hebben René en ik samen scholing gegeven aan de studenten over de complicaties van langdurig verblijf in het ziekenhuis en de noodzaak om snel te mobiliseren. René had het voornamelijk over het risico op een delier, obstipatie, infectie en contracturen. En ik over preventie van decubitus (doorlig wonden), goede voeding en algehele hygiëne. Het is belangrijk om snel te mobiliseren zodra dit mogelijk is, en om goed de familie er bij te betrekken en instructies te geven. Het goede van deze training is dat ze het totaal plaatje meekrijgen over wat er allemaal komt kijken bij een opname in het ziekenhuis. Ook goed om een voorbeeld te laten zien hoe arts en verpleegkundige kunnen samen werken. Hier in Kibogora is meer hiërarchie. We waren eerder met onze scholing gestart omdat het vrijdagmiddag was. Deze middag was er een voetbaltoernooi tussen de studenten van KP en de medewerkers van het ziekenhuis. Dus de studenten moesten op tijd weg.

Ook wij waren uitgenodigd om naar de wedstrijd te komen kijken. Het was een wandeling van een uur, het voetbalveld ligt tegenover de grote Kirambo markt. We liepen tussen de locals, die je met grote ogen nakijken. Echt, als Mzungu ben je een bezienswaardigheid. Het mooist was toen we langs de zijlijn gingen staan, nou ja zijlijn, er zijn in het gras veld greppeltjes gegraven die de lijn aangeven. Zelfs de middenstip is een kuiltje in de grond. Er kwam een hele groep kinderen om ons heen staan, die vonden het geweldig om op de foto gezet te worden, ze gingen gekke bekken trekken. Toen werd er gescoord door het ziekenhuis, en wij juichen . Dat vonden de kinderen helemaal geweldig. We gingen samen met hen “olé, olé, olé, olé” zingen en dansen. Echt een feest die kinderen te mogen zien genieten. Het was 2-1 geworden voor het ziekenhuis, althans dat dachten wij, maar het was nog maar de eerste helft. Ze waren later begonnen vanwege de regen. Toen zijn we toch maar terug gaan lopen want we moesten nog een uur langs de drukke weg terug naar ons huisje.

Dag 7 in Rwanda

Sat, 26 Oct 2019 00:00:00 GMT

Dag 7 in Rwanda

24 oktober 2019 | De zevende dag

Om 7.00 uur devotion en overdacht. Na de scholing van Nienke zou ik een afspraak hebben met Aphrodis van het wondteam. Alleen werd Aphrodis tijdens de scholing weggeroepen voor spoed OK. Aphrodis is namelijk één van de anesthesieverpleegkundigen. Deze doen veel wondbehandelingen op de minor surgery room en zo nodig onder lichte verdoving (roesje). Ik ging kijken of hij inmiddels al klaar was. Op de minor surgery was Emmanuel (collega van Aphrodis) bezig om necrotectomie (verwijderen van doodweefsel) te verrichten bij een jonge dame met een lelijke diepe wond bij de achillespees. Ik bleef er bij om te zien hoe dat ging. Deze dame had ketamine toegediend gekregen. Ketamine is geschikt om mensen onder roesje te brengen maar je kan er wel van gaan “flippen”. Ze was onrustig en zwaaide met haar armen en dreigde van de behandeltafel af te vallen. Ze kreeg toen ook extra diazepam toegediend om rustig te worden. Emmanuel heeft keurig en deskundig het dode weefsel verwijderd, ik heb hem daarvoor gecomplimenteerd.

Daarna ben ik naar de dame met de vacuümpomp gegaan, de pomp zoog nog steeds niet goed vacuüm. Ik probeerde iemand erbij te halen en had ook aan de chirurg gevraagd om eventueel mee te denken of de vacuümpomp wel echt een meerwaarde zou hebben. Maar dr. Ronald was druk bezig met zijn visite en dat duurde nog wel even. Er schijnen nu wel 90 patiënten op chirurgie te liggen, het is alleen erg onoverzichtelijk. Ten eerste omdat ze vaak met meerdere in een bed liggen en ten tweede: die genen die mobiel zijn, zitten in de wachtruimte voor de dressingroom of minor surgery om verbonden te worden. Thomas was ook erg druk maar wilde wel even met mij meekijken. Het was duidelijk dat het probleem in de opvang beker zat, dus wij keken of de deksel er wel goed op zat. René kwam ook even kijken en die maakte een heldere opmerking: zit er wel een rubberen ring onder de deksel zodat het vacuüm kan zuigen? Wij kijken, nee dus! Thomas had nog een andere beker mét ring en ja nu ging eindelijk het systeem goed werken.

Aphrodis stond nog steeds op de OK. Ook ’s middag was hij nog steeds niet beschikbaar. Ik heb wel met Thomas afgesproken dat ik vrijdag ochtend op surgery nog extra een korte presentatie wil geven over wondzorg op breder gebied. Ik ben toen maar de scholingen verder gaan uitwerken. René en ik gaan morgen ook nog een scholing samen geven, dus moesten we nog wat met elkaar afstemmen. Het is leuk om zo op deze manier met elkaar samen te werken.

We waren deze middag allemaal op tijd klaar en er was tijd voor een wandeling naar het dorp om op de markt wat vers fruit te kopen. Ongelooflijk, voor een euro koop je daar een tros bananen, 2 papaja’s en een ananas. En het smaakt allemaal veel lekkerder dan in Nederland. En we zijn bij ons vaste adresje langs geweest, de dames van de tassen winkel. Ik heb al een paar tassen gekocht en een aantal tassen in bestelling gezet. Deze dames maken allemaal zelf met de hand met een oude naaimachine.

’s Avonds nog verder met onze scholingen en daarna naar bed.

Samen onderdeel van één groter geheel

Fri, 25 Oct 2019 00:00:00 GMT

Samen onderdeel van één groter geheel

24 oktober 2019 | De eerste week is omgevlogen

Na een eerste dag van acclimatiseren en introductie konden wij allen snel aan de slag. Ondanks grondige voorbereiding waren wij dagelijks, door alle nieuwe ervaringen en waarnemingen, op eigen wijze bezig met aanscherpen van de scholingen. Ditmaal is het onderwijs aan artsen een nieuw item. Bij een eerste inventarisatie vonden we al snel relevante onderwerpen. Zo gaf ik deze week al drie scholingen en volgen nog meer. Binnen deze scholingen probeer ik het multidisciplinair denken en samenwerken te stimuleren. Deze week bleek bijvoorbeeld bij opname van een nieuwe patiënt met een herseninfarct dat neurologisch onderzoek niet werd gedaan en verpleegkundige en fysiotherapeut niet werden betrokken bij het opstellen van het behandelplan. Door samen met de arts, fysiotherapeut en de verpleegkundige een aantal zaken af te stemmen, en dit parallel hieraan in een revalidatiescholing met de artsen te bespreken, ontstaat in ieder geval het besef dat dit samenwerken nodig is voor goede behandeling. De wil dit ook echt te doen is aanwezig, maar het implementeren is nog lastig.

Zo kregen we ook wat inzicht in de voorzichtige continuïteit tussen de zorg thuis, in de Health Centers in de regio en in het ziekenhuis. Op de polikliniek zag ik enkele ouderen vanuit de thuissituatie. Goed om te zien dat er wel een basis ligt voor adequaat assessment bij ouderen binnen het Community Care project. Om dit om te zetten in doelmatige begeleiding zijn er wel nog te veel hinderpalen, zowel medisch inhoudelijk, logistiek als facilitair. Het is enorm leuk om na ieders specifieke activiteiten samen terug te kijken, te discussiëren en afspraken te maken over de verdere aanpak. Leuk ook om de bevindingen vanuit andere professionele invalshoeken en daaraan gelieerde afdelingen te horen. Zo zorgen we er met elkaar ook voor dat we niet bezig zijn met "losse flodders" maar verschillende onderdelen van één groter geheel. De sfeer is hierbij super goed en ik leer dan op mijn beurt ook veel van Ramona, Florence en Nienke. Nu nog een mooie week te gaan met een vol programma. We hebben er zin in!

Dag 6 in Rwanda

Thu, 24 Oct 2019 00:00:00 GMT

Dag 6 in Rwanda

23 oktober 2019 | De zesde dag

Nienke had haar scholing gegeven over triage en had de verpleegkundigen in groepjes aan het werk gezet. Dit vonden ze erg leuk. Na de scholing ben ik naar de chirurgie afdeling gegaan. Daar was chirurg dr. Joël Green van Michigan VS, hij komt eens per jaar een paar maanden om te helpen met operaties. Hij vond het erg leuk om mij te ontmoeten en gaf mij het compliment dat hij merkte dat de kwaliteit van wondzorg was verbeterd na het oprichten van het wondteam in Kibogora. Hij had de wond protocollen die ik vorig jaar had gemaakt gezien en was erg enthousiast. Hij kende het gebruikt van papaja nog niet en vroeg mij hoe het werkt. Hij nam mij direct mee naar een lastige casus, een vrouw met veel dood weefsel in een flinke wond op het been. Hij was zelf bang het been te moeten gaan amputeren als het niet snel zou opknappen. De verpleegkundigen hadden deze wond al de dagen ervoor behandeld met honing en gaas. Bij uitpakken van het been was de wond eigenlijk mooi schoon. Dr. Green was positief verbaasd. Zo zie je maar dat de honing een goede ondersteuning is na chirurgisch debridement (schoon schrapen)

Daarna ben ik gaan ondersteunen op de dressingroom (soort wondpoli). Het is momenteel erg druk in het ziekenhuis. Omdat het nu regentijd is, zijn er meer brandwonden, doordat er meer vuur gestookt wordt om warm te blijven. Daarnaast zijn de wegen ook gladder waardoor en meer ongelukken zijn en zijn er meer gevallen van malaria. Eigenlijk is het de bedoeling dat ik mee kijk met de verpleegkundige om tips te geven. Maar omdat het zo druk was en de verpleegkundige zag dat ik ook wel kon helpen heb ik zelf een aantal patiënten behandeld. Ik had eerst een kindje met een diepe wond op het been ten gevolge van een machete, hij had er waarschijnlijk mee gespeeld of wilde zijn vader helpen in de tuin? Verder een jonge dame met wijkend litteken na een keizersnede en een jonge man met brandwonden op zijn arm. Deze man heeft epilepsie volgens zijn dossier, grote kans dat hij tijdens een toeval in het vuur is beland. In de middag zou een jonge vrouw met een wijkend litteken na een keizersnede, een vacuümpomp krijgen. De verpleegkundige vroeg mij of ik daarbij wilde helpen. Ik had vanuit Nederland wat vacuümpompmateriaal mee genomen wat bij ons nog op voorraad stond, maar anders over de datum zou raken. Het probleem is dat de pomp een soort vooroorlogs model is, op zich deed de pomp het wel maar zoog niet goed vacuüm. We hadden de opvang beker al een keer gewisseld, maar er zit ook veel losse lucht in de opvang beker. Dus we hadden afgesproken om morgen terug te komen om te zien of het dan beter zou gaan.

Daarna heb ik scholing gegeven aan de studenten over alle aspecten van wondzorg, met een aantal casussen waarbij ze in groepjes aan het werk moesten. Dit was erg leuk, de studenten stelden veel goede vragen waarbij blijkt dat ze er goed over nadenken.

Over die nieuwe weg die ze gaan aanleggen: ik snap waarom dat zo langzaam gaat. Bij ons gaat dat met een bulldozer. Hier hakken ze met een pikhouweel de stenen los en er zijn ongeveer acht sjouwers, die een paar stenen op hun hoofd nemen om puin weg te dragen, de steile weg op en neer naar beneden voor een nieuwe lading.

Het is alweer laat geworden en ‘s avonds weer aan het werk, we zijn met elkaar wel een stelletje workaholics. Dat komt omdat we zo enthousiast zijn en het maximale uit ons verblijf willen halen. Toch hebben wel lol met elkaar, zo wilde Nienke en Florence even de logroll oefenen en we hadden een slachtoffer nodig. Ja dat was natuurlijk René, hij is al een beetje het slachtoffer tussen die vrouwen.

Dag 5 in Rwanda

Wed, 23 Oct 2019 00:00:00 GMT

Dag 5 in Rwanda

22 oktober 2019 | De vijfde dag

Om 8.00 uur na de devotion, heb ik de eerste scholing aan de verpleegkundigen gegeven over wondgenezing en beïnvloedende de factoren. René had een overleg met de artsen om scholingsprogramma’s voor hen vast te stellen. Na de scholing ben ik eerst naar de intensive care gegaan, daar zou een man liggen met decubitus (doorlig wond). Deze man was echter in het begin van de ochtend overleden. Wel had Sostène (voor eerdere Rwanda- gangers een bekende) een vraag over een jonge knul. Deze jongen had plotselinge blindheid en doofheid en ging steeds meer achteruit. Hij is in comateuze toestand op intensive care gekomen. Ze weten eigenlijk niet wat hij mankeert, de arts wil hem eigenlijk insturen voor een CT-scan in het ziekenhuis Butane of Kigali. De moeder van de jongen wil dit niet omdat ze het geld er niet voor had en niet verzekerd is. De vraag aan mij was of ik nog een idee had over het inbrengen van een katheter. De dag ervoor hadden ze een poging gedaan maar het leek of er een obstructie zat. Ik heb gekeken en zag dat die jongen in een plasje urine lag zonder laken zo op het matras (hij had in ieder geval geen retentie blaas). Ik heb duidelijk gemaakt dat hij toch écht op een laken moet, die kan je tenminste verschonen. De arts vroeg mij of ik wilde regelen of de jongen naar Minor Surgery (poliklinisch OK) kon voor het plaatsen van en suprapubisch katheter (via de buik). Ik heb hem gezegd dat hij dat zelf met de chirurg moest regelen.

Daarna ging ik naar afdeling chirurgie en vroeg aan het afdelingshoofd Thomas of er op dit moment nog complexe wonden zijn waar ik naar kan kijken. Hij zei dat er momenteel voornamelijk veel mensen zijn met brand- en trauma wonden. Er was geen honingvaseline en geen papaja. Ik vroeg hem wie er verantwoordelijk was voor de voorraad. Uiteindelijk zijn we samen naar de farmacy gegaan om met Gaston (de apotheker) af te spreken dat er voldoende op voorraad moet zijn, zodat de verpleegkundige het kunnen ophalen als ze dat nodig hebben.

In de middag heb ik zelf vaseline/ honing zalf gemaakt. Ik wist namelijk dat het elke keer en probleem is met de voorraad, dus ik had een pot honing gekocht en een pot vaseline. Bij het guest house kon ik papaja krijgen uit de tuin. Ik heb René alles op foto en film laten vastleggen om te laten zien hoe je het klaar maakt, zodat ik dit later kan gebruiken voor scholing. Daarna heb ik het bij de afdeling afgegeven zodat ik morgen met de juiste materiaal kan beginnen met de wonden. ’s Avonds hebben we weer verder gewerkt aan onze scholingen.

Dag 4 in Rwanda

Tue, 22 Oct 2019 00:00:00 GMT

Dag 4 in Rwanda

21 oktober 2019 | De vierde dag

Om 7.00 uur paraat om te beginnen met de “devotion”, een soort korte kerkdienst met daar aansluitend de algemene mededelingen en de overdracht. Ook hier moesten we ons voorstellen en vertellen wat we komen doen. Daarna even kort met de algemene directeur gesproken over onze plannen voor het lesprogramma. Ook we willen proberen de Health Centers uit te nodigen voor workshops. De groep die afgelopen juni in Rwanda is geweest, had een datum gepland om een workshop wondzorg te geven. Dit zodat Health Centers ook kwalitatieve wondzorg kunnen gegeven, maar die workshop is toen niet doorgegaan. Het huidige team waar mee we nu zijn, ziet ieder een mooie kans om hun eigen expertise ook met de Health Centers te delen. Voor mij om workshop wondzorg te geven en hoe ze honingvaseline, zalf en papaja kunnen inzetten zodat minder complexe wondzorg ook op de Health Centers gegeven kan worden. Het is voor de ER (emergency room) belangrijk dat de Health Centers een goede emergency assessment kunnen doen alvorens ze iemand met ambulance naar het ziekenhuis sturen. Dit vinden Florence en Nienke een belangrijk onderwerp om op te pakken. René vindt het belangrijk dat er meer ketenzorg plaatsvindt waarbij er meer samenwerking is tussen de Health Centers en het ziekenhuis. Bijvoorbeeld in geval van revalidatie na ziekenhuis opname. Op zich staat de algemene directeur daar voor open, maar echte concrete plannen worden nog niet gemaakt.

Normaal zou Leonard (de zorgmanager) ons opvangen en met ons het scholingsprogramma vastleggen, maar hij was op training in Kigali en Efraïm (zijn vervanger) zat in een overleg. Dus heeft Florence, die nu voor haar vierde keer in Rwanda is, de rondleiding door het ziekenhuis gegeven.

Daarna werd samen met Efraïm, de directeur en Chris, de vervanger van JeanClaude ,van de opleiding Kibogora Polytechnic (KP), het scholingsprogramma vastgesteld voor de verpleegkundigen en de studenten. We hebben een druk en vol programma. ‘s Middags hebben we door Chris een rondleiding gehad op de KP, we hebben het skillslab gezien en gesproken met directeur Dariya. ’s Avonds zijn we druk bezig geweest met voorbereiding van de scholingen. Ik mag morgen de kop er af bijten.

De eerste drie dagen in Rwanda

Mon, 21 Oct 2019 00:00:00 GMT

De eerste drie dagen in Rwanda

18 tot 20 oktober 2019 | De eerste dagen in Rwanda

Dag 1: Om 11.20 uur zijn we vanaf Schiphol vertrokken richting Rwanda. Na een goede vlucht zijn we rond 19.30 uur geland op de luchthaven van Kigali. We konden vrij snel door de paspoort controle en visum aanvraag. Buiten stond onze vaste chauffeur Polycarpe al op ons de wachten met de oude vertrouwde landrover om ons naar guest house van Colette te brengen. Daarna nam Poly ons nog even mee naar een restaurant in de stad om een hapje te eten. Vermoeid na een lange reis zijn we daarna snel gaan slapen.

Dag 2: Om 8.00 uur stond buiten op het dakterras ons ontbijt al kaar, vandaar een schitterend uitzicht over de stad en de heuvels. Achter ons konden we de vliegtuigen zien opstijgen. Dan op tijd weg om snel nog wat zaken te regelen zoals geld wisselen en telefoonkaart opwaarderen, zodat we op de Rwandese netwerk voldoende gigabytes hebben voor als de Wi-Fi uit mocht vallen. Voor Nienke was het de eerste keer in Rwanda, dan is het toch eigenlijk wel verplicht om een bezoek te brengen aan het Genocide Memorial. Voor mij was het de tweede keer, maar het blijft indrukwekkend, die beelden en verhalen over wat er 25 jaar geleden gebeurd is.

Na even nog een kop koffie te hebben gedronken vertrokken we met de landrover naar het westen naar Kibogora. Een lange rit, maar het verveelt absoluut niet; wat is Rwanda toch een mooi land met al die heuvels, bananenplantages, suikerriet en rijstvelden. En al die mensen die langs de weg lopen, met hun vrachten dragend op het hoofd.

Af en toe even gestopt om van het uitzicht te genieten en even de benen te strekken. Bij de waterval, kwamen weer een paar jongens om op een zelfgemaakt instrument te spelen. Ook is het traditie om bij een restaurant in Poly’s dorp broquettes te gaan eten, een soort geiten saté. Daarna zijn we weer snel verder gegaan want we hebben nog zo’n 2,5 uur te gaan en de zon begint al onder te gaan. Het Kivu meer is al in zicht, maar dan begint nog een weg met veel bochten. Met overmaat van ramp begon het, terwijl het steeds donkerder werd, te onweren en te plenzen. Poly moest voorzichtig en langzaam rijden. Om 19.15 uur kwamen we veilig en wel aan in Kibogora. Er stond al eten voor ons klaar, daarna snel douchen en naar bed.

Dag 3: Het is zondag en of we het nu gewend zijn of niet, het wordt toch wel van ons verwacht dat we naar de kerkdienst gaan. Toch is dat altijd heerlijk om mee te maken, dat Afrikaanse zingen en swingen. Die vrolijke, enthousiaste mensen in hun mooiste kleren, daar word je vanzelf ook blij van. We moesten naar voren komen in de kerk om ons voor te stellen. Je merkt aan de mensen dat ze het erg waarderen dat je er bent. Na een dienst van 4 (!) uur gingen we in het guest house lunchen. Na de lunch, en de regenbui, gingen we wandelen naar het dorpje. De weg is lekker modderig van al die regen. Er is wel het één en ander veranderd sinds een jaar. Ze hebben heel wat huisjes en kleine winkeltjes afgebroken. Er moet namelijk een geasfalteerde weg komen naar het ziekenhuis. Op zich niet verkeerd, want de ambulance moet nu ook via de modderweg vol met kuilen en gaten naar het ziekenhuis. Maar geeft het een beetje dubbel gevoel, wat is er met die mensen gebeurt die daar woonden of een winkeltje hadden?

Onderweg werden we begroet van mensen die ons van de kerk dienst herkenden (heeft die 4 uur toch nog ergens goed voor gedaan). Onderweg nog wat vers fruit gekocht, een ananas, tros banaantjes en 4 avocado’s samen voor een euro. Eenmaal terug in het guest house toch maar eens aan de slag, we zijn hier tenslotte niet voor vakantie. Kijken welke scholingen we willen geven en een planning maken. Morgen gaan we beginnen in het ziekenhuis.

Als specialist ouderengeneeskunde met revalidatiekennis naar Afrika

Sun, 20 Oct 2019 00:00:00 GMT

Als specialist ouderengeneeskunde met revalidatiekennis naar Afrika

21 oktober 2019 | Als specialist in Rwanda

Een specialist ouderengeneeskunde met revalidatiekennis in Afrika, niet erg voor de hand liggend zou je in eerste instantie zeggen. Echter kent Rwanda een snel groeiende economie die gepaard gaat met een toename van het aantal "welvaartsziekten" zoals hart- en vaatziekten (CVA en infarct). Daarnaast is ook door betere medische zorg de levensduur toegenomen.

Mijn doel in Rwanda is meer aandacht te vestigen op neurocognitieve problemen na een CVA. Eerder is al veel aandacht geweest voor de meer fysieke gevolgen. Daarnaast is het belangrijk dat er meer besef groeit omtrent de gevaren van (te lange) ziekenhuisopname, vanwege het verlies van functie en de noodzaak van revalidatie hierbij. In Nederland ligt de nadruk al meer op de medische aspecten dan de functionele, in Rwanda is dit nog veel minder het geval. In Rwanda is nog veel te ontwikkelen en de faciliteiten zijn nog zeer beperkt. Al nadenkend en voorbereidend besef je eens te meer dat we in Nederland veel nog niet hebben of is ontwikkeld, maar wel al veel meer dan in Rwanda. Goed om als behandelaar weer eens extra kritisch na te denken over hoe belangrijk de basis is en wat je kunt bereiken met beperkte of soms zelfs zonder middelen. Dat kan erg verhelderend zijn. Dus ik hoop hier iets te kunnen brengen, maar zeker ook weer iets mee te nemen!

Koffers én knuffels inpakken

Thu, 17 Oct 2019 00:00:00 GMT

Koffers én knuffels inpakken

18 oktober 2019 | Op weg naar Rwanda

Ik ben mijn koffers aan het pakken. Vrijdagochtend is het zover, dan stappen we op het vliegtuig naar Rwanda. We, dat zijn René Boeren (Specialist Ouderengeneeskunde Zorgpartners), Florence Delcourt (Maasstad Ziekenhuis), Nienke Schellenberg (Maasstad Ziekenhuis) en ik. Wij gaan het verpleegkundig en medisch team van Kibogora Hospital weer ondersteunen.

Voor Nienke wordt het de eerste keer. Ik zelf ben vorig jaar november voor het eerst geweest. We zijn enthousiast geworden door de verhalen van de teams die in maart en juni daar zijn geweest. Onze scholingen en trainingen gaan steeds meer vrucht dragen. De verpleegkundigen van Kibogora hebben nu ook zelf scholingen gegeven. Ik ben benieuwd.

Ik vind het leuk te horen dat veel medewerkers van Zorgpartners meeleven. Door mijn functie als wondconsulente kom ik op meerdere locaties van Zorgpartners. Ik krijg regelmatig de vraag: wanneer vertrek je? Wat ga je daar doen, ga je weer papaja op de wonden doen? Ik merk dat mijn blogs de vorige keer volop gelezen zijn. Ik ga weer mijn best doen om mijn verhalen met jullie te delen, zodat jullie ook een beetje kunnen voorstellen hoe het is in een Rwandees ziekenhuis.

Vorige week kwam ik voor mijn wondconsulten in Vijverhof. Daar stonden allemaal knuffels op de balie. De moeder van Willeke Koot (zorg) heeft deze knuffels gebreid met de breiclub voor Rwanda. Ik vond dat zó leuk dat ik een knuffel heb gekocht om mee te nemen voor Rwanda. Janneke (receptie) kocht er ook één om aan mij mee te geven! Wat leuk dat mensen op die manier hun steentje bijdragen. En als je niet zo creatief bent, kun je als medewerker van Zorgpartners ook via Youforce je bijdrage leveren. Zo kun je bijvoorbeeld per maand een euro laten afschrijven voor Rwanda, maar ook voor de voedselbank Gouda. Dat lijkt weinig, maar als iedereen van Zorgpartners dat nu doet, dan kunnen we onze goede doelen mooi ondersteunen. Natuurlijk kunnen ook mensen buiten Zorgpartners doneren .

Ik ga gauw weer verder met inpakken. Ik hoop jullie snel wat te kunnen vertellen over de reis naar Kibogora.
Wordt vervolgd...

Live uit Rwanda

Fri, 23 Nov 2018 09:49:09 GMT

Live uit Rwanda

23 november 2018 | Dag 19 in Rwanda

Om 9.30 uur kwam Polycarpe ons ophalen met de jeep. De koffers gaan weer op het dak. We zijn klaar voor de zes uur durende reis naar Kigali. Onderweg zijn we gestopt voor een korte pauze bij Bethane, een lodge aan het Kivu meer, daarna nog vier uur naar Kigali. Daar aangekomen gaan we direct door naar de luchthaven. We hadden een vlucht naar Nairobi, daar zijn we overgestapt op de vlucht naar Amsterdam. Zaterdagochtend om 6.30 uur landden we weer op Nederlandse bodem. Wat een lange reis! Moe, maar zeer voldaan zijn we weer naar huis gegaan. We konden terug kijken op een goede werkreis.

Groetjes Ramona van der Loo